Bulgaristan Ceza Hukukunda Gönüllü Vazgeçme ve Etkin Pişmanlık

Anahtar kelimeler: gönüllü vazgeçme; etkin pişmanlık; hazırlık; teşebbüs; suça iştirak; zararın giderilmesi; cezadan muafiyet.

1. Suçtan vazgeçme ile sonraki davranış farklı kurumlardır

Ceza hukuku suç sonuçlarının önlenmesini ve etkilenen menfaatlerin onarılmasını teşvik eder; ancak sonraki her iyi fiile aynı etkiyi vermez. Tamamlamaktan vazgeçme, neticeyi önleme, alınanı iade etme ve üzüntü açıklama, olgusal ve hukuki bakımdan farklı eylemlerdir.

Gönüllü vazgeçme hazırlık, teşebbüs ve belirli iştirak biçimleriyle bağlantılı düzenlenir. Etkin pişmanlık denilen davranışın farklı görünümleri vardır: özel cezadan muafiyet nedeni, daha hafif nitelendirme dayanağı veya ceza tayini koşulu. İkrarın veya tazminin her suçu sildiğini söyleyen genel hüküm yoktur. ^[1]

Temel tez, etkinin üç soruyla belirlendiğidir: suç hangi aşamaya ulaştı; kişi tam olarak ne yaptı; kanun bu davranışa hangi sonucu bağlıyor? Psikolojik pişmanlık gerekli eylemin yerini tutmaz; yararlı sonuç da gönüllülüğü otomatik ispatlamaz.

2. Hazırlık sırasında vazgeçme

Hazırlık, icra başlamadan amaçlanan suç için koşullar yaratmayı kapsar. Yalnızca kanunun açıkça öngördüğü hâllerde cezalandırılır. Ceza Kanunu'nun 17. maddesinin 3. fıkrası, kişinin kendi isteğiyle işlemekten vazgeçmesi hâlinde cezadan muafiyet sağlar. Vazgeçme tartışılmadan önce salt kast veya belirsiz günlük eylem değil, cezalandırılabilir hazırlık ortaya konulmalıdır. ^[1]

Vazgeçme gerçek olmalı, daha elverişli zamana erteleme olmamalıdır. Bir aracı satıp başka araç edinmek veya yakalanma riski geçene kadar geçici durmak tek başına kesin bırakma olarak görülemez. Önemli olan kişinin amaçlanan somut suçtan vazgeçip vazgeçmediğidir.

Hazırlığın gönüllü vazgeçme nedeniyle cezalandırılmaması, zaten tamamlanmış başka suçun sorumluluğunu dışlamaz. Hazırlık faaliyeti bağımsız bu suçu oluşturuyorsa 19. maddedeki ilke uygulanır. Kanun amaçlanan saldırıdan vazgeçmeyi teşvik eder; önceki süreç için genel af vermez. ^[1]

3. Eksik ve tam teşebbüs

Eksik teşebbüste kişi tüm icra hareketini yapmamıştır. Gönüllü vazgeçme kendi isteğiyle kesin durma olabilir. Tam teşebbüste icra yapılmış, fakat netice henüz doğmamıştır. Bu durumda yalnızca faaliyeti bırakmak yetmez: sonuçlar önlenmelidir. Ayrım 18. maddeden doğar. ^[1]

Teşebbüsün durumu, yalnızca kişinin “her şeyi yapmıştım” ifadesiyle belirlenmez. Suçun yapısı, gerçekten yapılan ve nedensel sürecin gelişimi ortaya konulmalıdır. Tamamlanma olanağına ilişkin anlayışı da vazgeçmenin kendi isteğiyle olup olmadığı değerlendirilirken önemlidir.

Kişinin davranışı sonuçları durdurmaya gerçekten katkı sağlıyorsa önleme üçüncü kişilerin yardımıyla gerçekleştirilebilir. Kanun kişinin tüm teknik kurtarma eylemlerini şahsen yapmasını aramaz. Ancak tam teşebbüste etkili önleme olmadan açıklanan yardım isteği, 18. maddenin 3. fıkrasındaki nedene eşdeğer değildir.

Netice kişiden bağımsız, başkasının müdahalesiyle veya tesadüfen önlenmişse yararlı çaba kanuni önleme koşulundan ayrılmalıdır. Başarısız çaba ceza açısından önemli olabilir; fakat otomatik başarılı gönüllü vazgeçme olarak sunulmamalıdır.

4. Kendi isteğiyle hareket ve dış engeller

Gönüllülük mutlaka ahlaki pişmanlık değildir. Kanun ahlaki dönüşümü değil, kendi isteğiyle hareketi ölçüt alır. Gelecek ceza korkusu, merhamet, kişisel menfaatin değişmesi veya sonuçların fark edilmesi koşullara göre farklı önem taşıyabilir. Önemli soru, kişinin tamamlamayı mümkün görmesine rağmen mi vazgeçtiği, yoksa imkânsız kılan tanınmış engel nedeniyle mi durduğudur. ^[1]

Ayrım mekanik psikolojik testle çözülmez. Başkasının ortaya çıkması bir olayda aşılmaz engel, diğerinde devam mümkünken bağımsız yeniden düşünme vesilesi olabilir. Somut olgular, kişinin algısı ve durma nedeni ortaya konulmalıdır.

Geçici bekleme, başarısızlıktan sonra kaçma ve araçlar tükenince durma vazgeçmeyle eşdeğer değildir. Ancak iddia makamı, ileri sürülen pişmanlığa inanmadığı için dış zorlamayı doğrudan varsayamaz. Gönüllülük genel kişilik nitelendirmesiyle değil, delille değerlendirilir.

5. Azmettirenin veya yardım edenin çekilmesi

22. madde azmettirenin veya yardım edenin cezadan muafiyetine bağımsız koşullar koyar: kendi isteğiyle çekilme ve fiilin veya suç sonuçlarının önlenmesi. Ortak girişimi artık onaylamadığını söylemek yetmez. Sağlanmış araçlar, bilgi veya yardım resmî uzaklaşmadan sonra da etkili olabilir. ^[1]

Bu nedenle yardımın etkisizleştirilip etkisizleştirilmediği ve kişinin önlemeye nasıl etkide bulunduğu incelenmelidir. “Çekiliyorum” mesajı gerekli etkiden yoksun olabilirken icrayı zamanında durduran eylem belirleyici olabilir. Yanıt bildirim biçimine değil, gerçek etkiye bağlıdır.

Bu özel kurallar her müşterek faile ayrım gözetmeden uygulanamaz. Doğrudan katılımcıda inceleme kendi katkısını, ortak icranın aşamasını ve teşebbüsten vazgeçmenin uygulanmasını ele almalıdır. Olay yerinden ayrılmak suçun zaten icra edilen bölümünü silmez.

6. Yargısal rehber: vazgeçme başarısızlıkla aynı değildir

Yüksek Temyiz Mahkemesinin 325/2017 sayılı ceza dosyasında 2 Haziran 2017 tarihli ve 152 sayılı kararı, rüşvet vermeye tam teşebbüsü gönüllü vazgeçmeden ayırır. Olayda görevli teklif edilen yararı reddetmiş ve davranışı ortaya çıkarmak için adım atmıştır; sanığın sonuçları önleyici olumlu eylemleri yoktur. Mahkeme 18. maddenin 3. fıkrasını uygulamamıştır. ^[2]

Sonuç, “verme”den oluşan somut icra biçimiyle ilgilidir. Ayrı kanuni biçimler olan her rüşvet teklifi veya vaadine aktarılamaz. Daha genel ders, muhatap veya makamlar nedeniyle başarısızlığın, kişi devam etmedi diye gönüllü vazgeçmeye dönüşmediğidir.

7. Etkin pişmanlığın tek tip hukuki etkisi yoktur

“Etkin pişmanlık”, zararı sınırlayan, etkilenen menfaatleri onaran veya adalete yardımcı davranışın tanımı olarak yararlıdır. Her suçta aynı sonuçlu evrensel bağımsız kurum değildir. Hukuki analiz somut hükmü ve aradığı davranışı belirlemelidir.

Çalınan mal iade edilir veya yerine yenisi konulursa, 197. madde belirttiği hâllerde ve belirli süre içinde indirimli ceza sağlar. Hırsızlık genel olarak silinmez. İlgili son tarih, keyfî daha sonraki ödeme değil, ilk derece yargılamasında delillerin incelenmesinin tamamlanmasıdır. Bazı zimmet biçimleri için benzer özel kurallar vardır. ^[1]

Bu nesnel koşullar, kişinin “samimiyetle” pişman olup olmadığına ilişkin psikolojik değerlendirmeyle ikame edilmemelidir. Kanun gidermeye önem veriyorsa kapsamı, zamanı ve somut suçla ilişkisi kontrol edilmelidir. Kişisel davranış ayrıca ceza tayininde değerlendirilebilir.

292. madde farklı model gösterir: belirli koşullarda yalan tanıklığın, bilirkişi görüşünün veya çevirinin geri alınması cezalandırılabilirliği kaldırır. İlgili kararın kesinleşmesi ve kişi hakkında ceza takibinin başlaması koşulları dâhil zaman sınırları önemlidir. Gerçeğe aykırılığın her geç kabulü bu hükme girmez. ^[1]

8. Yaralamadan sonraki yardım ve olağan hafifletici davranış

Yaralamadan sonra yardıma dayanan özel hafifletilmiş suçlar gönüllü vazgeçmeden ayrılmalıdır. Taksirle zarara neden olmaya “teşebbüsten vazgeçme” olmaz; çünkü teşebbüs kasıtlı suçu gerektirir. Yardım, zarar verici fiilden sonra fakat nihai neticeden önce olabilir ve nedenselliği silmeden özel hükümde önem taşıyabilir. ^[1]

Özel hüküm yoksa ikrar, iş birliği, tazmin ve mağdura davranış 54. madde; ek koşullar varsa 55. madde kapsamında ele alınabilir. Bunlar sorumluluğu otomatik dışlamaz veya her suçu hafif hâle dönüştürmez. 78a maddesinin de kendi kanuni koşulları vardır. ^[1]

Açıklanan pişmanlık ile gerçek giderici eyleme gerekçesiz aynı olgusal ağırlık verilmemelidir. Tersine savunma hakkının kullanılması ve isnada itiraz kendiliğinden ağırlaştırıcı davranış sayılmaz. İkrarın yokluğu ek kusur demek değildir.

9. İspat modeli ve varsayımsal örnek

Analitik örnek: kasıtlı saldırıyı başlattıktan sonra kişi tehlikeyi hemen bildirir ve neticeyi önleyecek şekilde yardım eder. Gerçek aşama, gönüllü motivasyon ve önlemlerin nedensel rolü ortaya konulmalıdır. Suç kanuni tanımıyla zaten tamamlanmışsa, aynı davranış geçmişe dönük vazgeçme değil, sonraki yardım kurallarıyla değerlendirilir.

Kesin kronoloji ve kişinin davranışı ile bağımsız üçüncü kişi müdahalesinin ayrımı gerekir. Telefonlar, mesajlar, kayıtlar, tıbbi belgeler ve tanıklık kararın ne zaman doğduğunu ve etkisini açıklayabilir. Ne ahlaki izlenim ne de tek başına nihai sonuç yeterlidir.

Ceza Muhakemesi Kanunu hem aleyhe hem lehe koşulların incelenmesini gerektirir. Gerçekten desteklenen gönüllü vazgeçme iddiası, “davranış toplumsal tehlikelidir” genel ifadesini değil, somut yargısal yanıtı gerektirir. İlk suç davranışı ile sonraki önleme arasındaki fark, kanuni teşvikin tam olarak ele aldığı şeydir. ^[3]

10. Sonuç

Gönüllü vazgeçme kanuni koşullarla henüz tamamlanmamış suçun durdurulması veya önlenmesini ilgilendirir. Etkin pişmanlık, etkileri somut kurala bağlı farklı sonraki davranışların ortak terimidir. Karıştırılmaları gerekçesiz muafiyete veya zorunlu daha lehe hükmün uygulanmamasına yol açar.

Belirleyici sıra: aşama, gönüllü motivasyon, gerçek eylem, sağlanan önleyici veya giderici etki ve somut kanuni dayanak. Ceza hukuku yalnızca suç sonrası sözleri değil, hukuken önemli davranışı ve ispatlanmış sonuçlarını dikkate alır.

Bu makale, hukuk teorisi ve uygulamasına ilişkin genel bir incelemedir. Somut bir olayda ilgili zamanda uygulanacak hukuk ve Bulgaristan Ceza Kanunu'nun 2. maddesi dikkate alınmalıdır. Varsayımsal örnekler yalnızca hukuki inceleme içindir ve gerçek olayları anlatmaz.