Çok Unsurlu Suç Faaliyetinde Hazırlık, Teşebbüs ve Tamamlanma

Anahtar kelimeler: hazırlık; teşebbüs; tamamlanmış suç; bileşik suç; devam eden suç; kesintisiz suç; icra hareketi.

1. Tamamlanma anını suçun unsurları belirler

Çok unsurlu suç faaliyetinde temel soru, kanunun hangi davranışı tek suçta birleştirdiği ve tüm unsurların ne zaman gerçekleştiğidir. Fiziksel eylem sayısı, plan süresi ve nihai istenen yararın büyüklüğü tek başlarına yanıt vermez. Başlangıç somut kanuni yapı olmalıdır. ^[1]

Hazırlık, teşebbüs ve tamamlanma, pratik kararlılık derecelerini değil farklı aşamaları anlatır. Kesin suç planı hazırlığı teşebbüse dönüştürmez. Tersine nihai pratik amaca ulaşılmaması, kanuni unsurlar zaten gerçekleşmişse suçun tamamlanmadığı anlamına gelmez.

Makale, aşamanın suç birliği açıklığa kavuşturulmadan önce değil, sonra belirlenmesi gerektiğini savunur. Bileşik, alternatif biçimde düzenlenmiş, devam eden ve kesintisiz suçların farklı yapıları vardır. Hepsine tek genel formül uygulamak yanlış nitelendirmeler doğurur.

2. Hazırlık ve icra hareketinin başlaması

Ceza Kanunu'nun 17. maddesi hazırlığı, icra başlamadan önce amaçlanan suç için koşullar yaratmayla ilişkilendirir. Yalnızca açıkça öngörülen hâllerde cezalandırılır. Araç edinme, hedef seçme veya gelecek davranışı koordine etme, somut suç ve ispatlanan kastla değerlendirilmelidir. ^[1]

Teşebbüs sınırı icra hareketi başlayınca aşılır. Zaman ve yer yakınlığı önemlidir, fakat bu hukuki ölçütün yerini tutamaz. Suçu hemen önceleyen her eylem onun parçası değildir; özü itibarıyla kanuni saldırı başladığında teknik hazırlık hareketinin her biri de teşebbüs dışında kalmaz.

Karmaşık sırada iddia makamı, icranın başlangıcını belirleyen eylemi kesin göstermelidir. Kişinin “planı uygulamaya başladığı” genel ifadesi, somut kanuni fiil ve diğer suç unsurlarıyla ilişkilendirilmedikçe yeterli değildir.

Bir suçun hazırlığının cezalandırılmaması, hazırlık sırasında tamamlanan başka suçun sorumluluğunu dışlamaz. Örneğin kanunun bağımsız suç saydığı eşyanın hukuka aykırı bulundurulması, gelecek saldırı için amaçlandığı için suç niteliğini kaybetmez. İçtima ve olası eritme her olayda incelenmelidir.

3. Eksik ve tam teşebbüs

Teşebbüste icra başlamış, fakat suçun bütünü gerçekleşmemiştir: ya icra hareketi bitmemiştir ya da bitmesine rağmen amaçlanan toplumsal tehlikeli neticeler doğmamıştır. Eksik ve tam teşebbüs ayrımı, kişinin arzularının kanuni unsurların yerini almasına izin vermeden somut plan ve nesnel gerçekleştirilene ilişkindir. ^[1]

Teşebbüs, icrası başlayan suça yönelik doğrudan kast gerektirir. Taksirde bu aşamayı haklı kılan suç neticesine bilinçli yönelim yoktur. Ek ağır netice içeren suçlarda, bu neticeye gerekli manevi tutum ayrı incelenmelidir; asıl davranış kasıtlı diye netice otomatik teşebbüs konusu olmaz. ^[1]

Tam teşebbüs, tamamlanmış suç değildir. Kişi planının gerektirdiği her şeyi yapmış olsa da suçun aradığı neticenin yokluğu 18. maddenin önemini korur. Tersine ilk eylemler ayrı bağımsız suçu zaten tamamlamışken daha fazla eylem planlanmış olabilir.

4. Bileşik suç ve eylemlerin dağılımı

Bileşik suçlarda kanun, başka bağlamda bağımsız ceza hukuku değerlendirmesi alabilecek unsurları birleştirir. Yağma cebir ile alma arasında işlevsel bağ gösterir. Alma amacına yönelen şiddetin başlaması, ilgili kast ispatlanmışsa mal alınmadan önce teşebbüs aşaması oluşturabilir. ^[1]

Bu sıra sonradan bakışla ters çevrilemez. İlk şiddet başka nedenle olmuş ve mal edinme kararı sonra doğmuşsa, bileşik suçun gerçek gerçekleşmesi ortaya konulmalıdır. Ortak yer ve kısa aralık işlevsel ve öznel bağın yerini tutamaz.

İştirakte icra eylemlerinin birden fazla kişiye dağıtılması, müşterek faillik koşulları varsa birliği dışlamaz. Ancak her kişinin aşaması ve sorumluluk kapsamı, iştiraki ve kastı incelenmeden belirlenemez. Ortak sıralamada salt bulunmak müşterek faillik yaratmaz. ^[1]

Bir bileşen tamamlanmış, fakat karmaşık suç teşebbüste kalmışsa, örtüşen suçların kuralları incelenmelidir. Aynı yaralanma otomatik iki kez cezalandırılamaz; fakat bağımsız verilen ek zarar kanuni dayanak olmadan eritilmemelidir.

5. Alternatif icra biçimleri aynı biçimde gelişmez

Hüküm birkaç alternatif icra hareketi içeriyorsa, her biçimin tamamlanma anı ayrıdır. Bir biçimin başarısızlığı diğerinin tamamlanmadığı anlamına zorunlu gelmez. Bu nedenle kanun ayrı düzenlediğinde “verme” analizi “teklif etme” veya “vaat etme”ye mekanik uygulanamaz. ^[1]

Yüksek Temyiz Mahkemesi 325/2017 sayılı ceza dosyasında 2 Haziran 2017 tarihli ve 152 sayılı kararında rüşvet vermenin somut biçimini incelemiştir: polis aracına banknot konulmuş, ancak görevliler kabul etmemiştir. Mahkeme isnat edilen vermeye tam teşebbüs bulmuştur. Bu, reddedilen her rüşvet teklifinin sadece teşebbüs olduğu kuralını oluşturmaz; isnat edilen kesin biçim önemlidir. ^[2]

Usulî somutlaştırma belirleyicidir. Hukuki değerlendirme, olgusal isnadı esaslı değiştirip sanığı savunma olanağından yoksun bırakıyorsa biçimler arasında serbestçe geçemez. Aynı olguların yeniden nitelendirilmesi, yeni olgusal iddia getirilmesinden ayrılmalıdır. ^[3]

6. Ceza hukuku korumasını öne alan suçlar

Kanun koyucu bazen uygulamada gelecek suçların hazırlığı olan davranışı bağımsız suç sayar. Suç yapısının kurulması veya yönetilmesi, planlanan tüm sonraki suçların gerçekleşmesi gerekmeden kendi suçu altında değerlendirilir. Bu “gelecekteki amaca teşebbüs”ün cezalandırılması değil, ayrı kanuni yasağın uygulanmasıdır. ^[1]

Teorik “kesilmiş suç” terimi bu yasama tekniğini açıklar. Somut kuralın unsurlarını yok saymaya izin vermez. Birkaç kişi arasındaki iletişim sırf günün birinde suçtan önce gelebilir diye yeterli değildir; bağımsız suçun somut kanuni özellikleri ispatlanmalıdır.

Planlanan saldırılar sonra gerçekleştirilirse, suçlar arasındaki ilişkiler uygulanacak kurallarla çözülür. Ne önceki suç sayılan davranışın sonrakini daima erittiği ne de her bağlantının örtüşme incelenmeden zorunlu ayrı ceza yarattığı görüşü evrensel doğrudur.

7. Devam eden suç ve karma aşamalar

Devam eden suçta tek tek fiiller 26. maddeyi karşılamalıdır. Bazı olaylar tamamlanmışken diğerleri teşebbüste kalabilir. Kanun bunu özel düzenler: faaliyetin bütünü önemlidir ve tamamlanmış fiiller toplam suç niteliğini önemli etkilemiyorsa teşebbüs cezası öngörülür. ^[1]

Bu nedenle “tek tamamlanmış olay her şeyi tamamlar” formülü yetersizdir. Tamamlanmış kısmın göreli önemi konu, ölçek, sonuçlar ve faaliyet niteliğiyle değerlendirilmelidir. Tamamlanmamış olayların amaçlanan sonuçları gerçekten doğan malvarlığı zararı olarak da sunulamaz.

Küçük tamamlanmış bir saldırı ve çok daha büyük birkaç tamamlanmamış olay varsayımında ilk soru, 26. madde uyarınca birliğin bulunup bulunmadığıdır. Ancak sonra 5. fıkradaki özel değerlendirme uygulanır. İspatlanmış birlik olmadan her suç kendi aşamasını korur ve içtima kurallarıyla ele alınır.

8. Kesintisiz suçlar ve sistematik faaliyet

Tamamlanma, suçun sona ermesinden ayrılmalıdır. Suç sayılan bulundurma gibi hukuka aykırı durum sürdürüldüğünde, davranış devam ederken unsurlar zaten gerçekleşmiş olabilir. Sonradan sona erme suçu tekrar teşebbüse dönüştürmez. Somut suç ve özel cezadan muafiyet önemlidir. ^[1]

Sistematik davranış veya meslek olarak faaliyet gerektiren suçlarda, fiil sayısı tüm suçlara aktarılan evrensel kuralla belirlenmemelidir. İlgili unsurun içeriği somut hükümden ve uygulanacak yorumdan doğar. Tek fiil ve günün birinde tekrarlama kastı tüm karmaşık suçu otomatik ispatlamaz.

Bu yapılarda teşebbüs özel dikkat gerektirir: kanunen tanımlanan suçun icrası mı başlamıştır, yoksa gelecekteki suç faaliyeti için yalnızca tek koşul mu vardır? Yalnızca “karmaşık suç” etiketi nedeniyle teşebbüse genel izin veya genel dışlama haklı değildir.

9. Vazgeçme, ceza ve ispat sırası

Gönüllü vazgeçme gerçekten ulaşılan aşamaya göre değerlendirilir. Tam teşebbüste yalnızca eylemi bırakmak yetmez: kişi ilgili sonuçları kendi isteğiyle önlemelidir. Tamamlanmadan sonra giderme genellikle 18. maddenin 3. fıkrasına dönerek değil, uygulanacak özel hükümler ve ceza tayini kurallarıyla değerlendirilir. ^[1]

18. maddenin 2. fıkrası cezayı otomatik yarıya indirmez. Teşebbüste kastın ne derece gerçekleştiği ve suçun neden tamamlanmadığı öngörülen hukuki çerçevede ele alınır. Daha fazla indirim kendi kanuni koşullarını gerektirir. ^[1]

Güvenilir uygulama sırası olguları ve kastı bireyselleştirir, tek veya çok suçların kanuni yapısını ortaya koyar, icra başlangıcını ve tamamlanmayı belirler; ardından vazgeçme, örtüşme ve cezayı çözer. Neticenin eksik ispatı, teşebbüs kavramı keyfî genişletilerek aşılamaz. ^[3]

Çok unsurlu suç faaliyeti daha serbest değil, daha kesin nitelendirme gerektirir. Aşama, ispatlanan olgulardan ve somut suçtan çıkarılan hukuki sonuçtur. Kişinin uygulamada başarıya ne kadar yaklaştığı genel izleniminden doğmaz.

Bu makale, hukuk teorisi ve uygulamasına ilişkin genel bir incelemedir. Somut bir olayda ilgili zamanda uygulanacak hukuk ve Bulgaristan Ceza Kanunu'nun 2. maddesi dikkate alınmalıdır. Varsayımsal örnekler yalnızca hukuki inceleme içindir ve gerçek olayları anlatmaz.